
- Nghiên cứu khoa học

VAI TRÒ CỦA TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Thứ năm - 07/05/2026 10:48
Triết học Mác - Lênin là hạt nhân lý luận của thế giới quan khoa học và phương pháp luận cách mạng của giai cấp công nhân, hướng tới mục tiêu giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội và giải phóng con người. Với tư cách là nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, triết học Mác - Lênin có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống xã hội, cung cấp cơ sở thế giới quan và phương pháp luận cho hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người. Đối với Đảng Cộng sản Việt Nam, việc kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo triết học Mác - Lênin có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong định hướng con đường phát triển đất nước, nhất là trong sự nghiệp đổi mới hiện nay.
Vai trò của Triết học Mác - Lênin
Một là, triết học Mác - Lênin cung cấp thế giới quan, phương pháp luận khoa học.
Triết học Mác - Lênin là đỉnh cao của thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng. Với tư cách đó, nó cung cấp cơ sở khoa học để con người nhận thức đúng đắn thế giới, xác định vị trí và vai trò của mình trong thế giới, từ đó hình thành nhân sinh quan tích cực, phù hợp với quy luật khách quan. Đồng thời, triết học Mác - Lênin trang bị hệ thống nguyên tắc phương pháp luận như nguyên tắc khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể và thực tiễn, giúp con người nhận thức đúng bản chất của sự vật, hiện tượng và vận dụng sáng tạo vào hoạt động thực tiễn.
Hai là, triết học Mác - Lênin là cơ sở để nhận thức chủ nghĩa tư bản một cách khách quan, toàn diện.
Trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, triết học Mác - Lênin cho phép nhận diện đúng bản chất và những đặc điểm vận động của chủ nghĩa tư bản trong điều kiện hiện đại. Mặc dù chủ nghĩa tư bản đã có những điều chỉnh, thích nghi và đạt được một số thành tựu nhất định, song bản chất của nó vẫn không thay đổi; những mâu thuẫn nội tại cơ bản vẫn tồn tại và biểu hiện dưới nhiều hình thức như bất bình đẳng xã hội, khủng hoảng kinh tế, xung đột lợi ích và các vấn đề môi trường. Vì vậy, triết học Mác - Lênin giúp tránh cách nhìn phiến diện, hoặc tuyệt đối hóa chủ nghĩa tư bản, hoặc phủ nhận sạch trơn những thành tựu của nó.
Thứ ba, triết học Mác - Lênin là cơ sở lý luận cho việc nhận thức đúng đắn về chủ nghĩa xã hội.
Triết học Mác - Lênin cung cấp cơ sở khoa học để khẳng định tính tất yếu và triển vọng của chủ nghĩa xã hội trong tiến trình phát triển lịch sử. Dù chủ nghĩa xã hội hiện thực từng lâm vào khủng hoảng, còn chủ nghĩa tư bản có sự điều chỉnh và phát triển nhất định, nhưng điều đó không làm thay đổi xu hướng vận động của lịch sử nhân loại là tiến tới một xã hội công bằng, tiến bộ hơn. Nhận thức đúng vấn đề này giúp khẳng định rằng sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu không phải là sự phủ định chủ nghĩa xã hội khoa học, mà chủ yếu là sự thất bại của một mô hình vận dụng chưa phù hợp. Đây cũng là cơ sở lý luận quan trọng để Đảng Cộng sản Việt Nam kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đảng ta khẳng định: “Cuộc đấu tranh của nhân dân các nước vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ, phát triển và tiến bộ xã hội dù gặp nhiều khó khăn, thách thức, nhưng sẽ có những bước tiến mới. Theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội”[1].
Vận dụng triết học Mác - Lênin trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay
Triết học Mác - Lênin chỉ ra rằng thực tiễn luôn vận động, phát triển và đặt ra những vấn đề mới, không thể tìm lời giải sẵn có trong các tác phẩm kinh điển. Trên cơ sở đó, Đảng Cộng sản Việt Nam đã kiên trì tổng kết thực tiễn, vận dụng và phát triển sáng tạo triết học Mác - Lênin. Việc nắm vững phương pháp luận khoa học đã trở thành tiền đề quan trọng để đổi mới tư duy lý luận về chủ nghĩa xã hội, khắc phục nhận thức giản đơn, giáo điều, đồng thời bổ sung, phát triển lý luận phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh “Kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; kiên định đường lối đổi mới của Đảng; kiên định các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng, lấy phát triển để ổn định và ổn định để thúc đẩy phát triển bền vững, không ngừng nâng cao đời sống Nhân dân…”[2].
Thực tiễn sau 40 năm đổi mới đã minh chứng rõ nét cho vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội Việt Nam. Quy mô và tiềm lực kinh tế tăng mạnh với GDP theo giá hiện hành từ mức thấp đạt 346,6 tỉ USD năm 2020, 476 tỉ USD năm 2024 và dự kiến 510 tỉ USD năm 2025; GDP bình quân đầu người tăng nhanh đạt khoảng 5.000 USD năm 2025, chính thức gia nhập nhóm thu nhập trung bình cao; đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đạt khoảng 47%; đến cuối năm 2024 đã có 73 quốc gia công nhận Việt Nam có nền kinh tế thị trường; thương hiệu quốc gia đạt giá trị 507 tỉ USD; chỉ số hạnh phúc tăng 48 bậc theo tiêu chí Liên Hiệp Quốc; chi ngân sách nhà nước cho giáo dục tăng mạnh từ hơn 178 nghìn tỉ đồng năm 2016 lên 380.561 tỉ đồng năm 2024[3]. Những thành tựu đó không chỉ mang ý nghĩa to lớn về kinh tế - xã hội, mà còn là minh chứng sinh động, thuyết phục cho giá trị khoa học bền vững và sức sống thực tiễn của triết học Mác - Lênin ở Việt Nam.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, việc vận dụng triết học Mác - Lênin vào sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay vẫn còn một số hạn chế. Ở một số nơi, việc học tập, quán triệt và vận dụng còn biểu hiện hình thức, chưa thật sự gắn với tổng kết thực tiễn và giải quyết những vấn đề mới nảy sinh. Năng lực cụ thể hóa các nguyên tắc phương pháp luận vào quá trình xây dựng và thực hiện chủ trương, chính sách có mặt còn chậm, chưa theo kịp yêu cầu của phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.
Bên cạnh đó, bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp, khó lường “Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn song cũng đứng trước nhiều trở ngại, khó khăn, thách thức. Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế tiếp tục tiến triển, nhưng cũng đang bị đe dọa bởi sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, cạnh tranh chiến lược, cạnh tranh kinh tế, chiến tranh thương mại diễn ra gay gắt… Biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh và các vấn đề an ninh phi truyền thống khác, nhất là an ninh mạng, ngày càng tác động mạnh, nhiều mặt, đe dọa nghiêm trọng đến sự phát triển ổn định, bền vững của thế giới, khu vực và đất nước ta”[4]. Trong điều kiện đó, việc bảo vệ, vận dụng và phát triển sáng tạo triết học Mác - Lênin đứng trước yêu cầu ngày càng cao, đòi hỏi phải gắn chặt hơn nữa giữa kiên định nguyên tắc với đổi mới tư duy lý luận và nâng cao năng lực tổng kết thực tiễn.
Để khắc phục những hạn chế nêu trên và tiếp tục phát huy vai trò của triết học Mác - Lênin trong sự nghiệp đổi mới, cần tập trung thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, nâng cao chất lượng nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn và phát triển tư duy lý luận. Cần chú trọng nghiên cứu những vấn đề mới nảy sinh trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và phát triển bền vững. Đây là cơ sở quan trọng để tránh rơi vào giáo điều hoặc kinh nghiệm chủ nghĩa trong quá trình vận dụng.
Hai là, tiếp tục quán triệt và vận dụng đúng đắn các nguyên tắc phương pháp luận của triết học Mác - Lênin. Việc vận dụng phải đặt trên cơ sở bám sát điều kiện lịch sử - cụ thể của Việt Nam, đồng thời bảo đảm các quan điểm khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể và thực tiễn trong xây dựng đường lối, chính sách cũng như trong tổ chức thực hiện.
Ba là, đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục lý luận chính trị. Giáo dục lý luận cần được thực hiện theo hướng thiết thực, hiện đại, gắn với các vấn đề thực tiễn của đời sống xã hội, nâng cao tính thuyết phục và khả năng đối thoại, nhất là đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ. Chỉ khi lý luận gắn bó chặt chẽ với thực tiễn thì mới củng cố được niềm tin và tạo ra sức sống bền vững trong đời sống xã hội.
Bốn là, chủ động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, đồng thời nâng cao năng lực dự báo chiến lược. Đây là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và nâng cao bản lĩnh lý luận trong quá trình đổi mới, hội nhập quốc tế.
Tóm lại, với bản chất khoa học, cách mạng và nhân văn sâu sắc, triết học Mác - Lênin không chỉ cung cấp thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn, mà còn giữ vai trò nền tảng tư tưởng, định hướng chiến lược cho sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam. để triết học Mác - Lênin tiếp tục phát huy vai trò định hướng đối với sự nghiệp đổi mới, cần kiên định những nguyên tắc cơ bản, đồng thời không ngừng bổ sung, phát triển và cụ thể hóa trong điều kiện thực tiễn mới. Đây chính là yêu cầu có tính nguyên tắc và cũng là điều kiện bảo đảm để Việt Nam tiếp tục vững bước trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, hiện thực hóa mục tiêu xây dựng “vì một nước Việt Nam hoà bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội”[5]./.
Vai trò của Triết học Mác - Lênin
Một là, triết học Mác - Lênin cung cấp thế giới quan, phương pháp luận khoa học.
Triết học Mác - Lênin là đỉnh cao của thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng. Với tư cách đó, nó cung cấp cơ sở khoa học để con người nhận thức đúng đắn thế giới, xác định vị trí và vai trò của mình trong thế giới, từ đó hình thành nhân sinh quan tích cực, phù hợp với quy luật khách quan. Đồng thời, triết học Mác - Lênin trang bị hệ thống nguyên tắc phương pháp luận như nguyên tắc khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể và thực tiễn, giúp con người nhận thức đúng bản chất của sự vật, hiện tượng và vận dụng sáng tạo vào hoạt động thực tiễn.
Hai là, triết học Mác - Lênin là cơ sở để nhận thức chủ nghĩa tư bản một cách khách quan, toàn diện.
Trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, triết học Mác - Lênin cho phép nhận diện đúng bản chất và những đặc điểm vận động của chủ nghĩa tư bản trong điều kiện hiện đại. Mặc dù chủ nghĩa tư bản đã có những điều chỉnh, thích nghi và đạt được một số thành tựu nhất định, song bản chất của nó vẫn không thay đổi; những mâu thuẫn nội tại cơ bản vẫn tồn tại và biểu hiện dưới nhiều hình thức như bất bình đẳng xã hội, khủng hoảng kinh tế, xung đột lợi ích và các vấn đề môi trường. Vì vậy, triết học Mác - Lênin giúp tránh cách nhìn phiến diện, hoặc tuyệt đối hóa chủ nghĩa tư bản, hoặc phủ nhận sạch trơn những thành tựu của nó.
Thứ ba, triết học Mác - Lênin là cơ sở lý luận cho việc nhận thức đúng đắn về chủ nghĩa xã hội.
Triết học Mác - Lênin cung cấp cơ sở khoa học để khẳng định tính tất yếu và triển vọng của chủ nghĩa xã hội trong tiến trình phát triển lịch sử. Dù chủ nghĩa xã hội hiện thực từng lâm vào khủng hoảng, còn chủ nghĩa tư bản có sự điều chỉnh và phát triển nhất định, nhưng điều đó không làm thay đổi xu hướng vận động của lịch sử nhân loại là tiến tới một xã hội công bằng, tiến bộ hơn. Nhận thức đúng vấn đề này giúp khẳng định rằng sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu không phải là sự phủ định chủ nghĩa xã hội khoa học, mà chủ yếu là sự thất bại của một mô hình vận dụng chưa phù hợp. Đây cũng là cơ sở lý luận quan trọng để Đảng Cộng sản Việt Nam kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đảng ta khẳng định: “Cuộc đấu tranh của nhân dân các nước vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ, phát triển và tiến bộ xã hội dù gặp nhiều khó khăn, thách thức, nhưng sẽ có những bước tiến mới. Theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới chủ nghĩa xã hội”[1].
Vận dụng triết học Mác - Lênin trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay
Triết học Mác - Lênin chỉ ra rằng thực tiễn luôn vận động, phát triển và đặt ra những vấn đề mới, không thể tìm lời giải sẵn có trong các tác phẩm kinh điển. Trên cơ sở đó, Đảng Cộng sản Việt Nam đã kiên trì tổng kết thực tiễn, vận dụng và phát triển sáng tạo triết học Mác - Lênin. Việc nắm vững phương pháp luận khoa học đã trở thành tiền đề quan trọng để đổi mới tư duy lý luận về chủ nghĩa xã hội, khắc phục nhận thức giản đơn, giáo điều, đồng thời bổ sung, phát triển lý luận phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh “Kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; kiên định đường lối đổi mới của Đảng; kiên định các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng, lấy phát triển để ổn định và ổn định để thúc đẩy phát triển bền vững, không ngừng nâng cao đời sống Nhân dân…”[2].
Thực tiễn sau 40 năm đổi mới đã minh chứng rõ nét cho vai trò của triết học Mác - Lênin trong đời sống xã hội Việt Nam. Quy mô và tiềm lực kinh tế tăng mạnh với GDP theo giá hiện hành từ mức thấp đạt 346,6 tỉ USD năm 2020, 476 tỉ USD năm 2024 và dự kiến 510 tỉ USD năm 2025; GDP bình quân đầu người tăng nhanh đạt khoảng 5.000 USD năm 2025, chính thức gia nhập nhóm thu nhập trung bình cao; đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đạt khoảng 47%; đến cuối năm 2024 đã có 73 quốc gia công nhận Việt Nam có nền kinh tế thị trường; thương hiệu quốc gia đạt giá trị 507 tỉ USD; chỉ số hạnh phúc tăng 48 bậc theo tiêu chí Liên Hiệp Quốc; chi ngân sách nhà nước cho giáo dục tăng mạnh từ hơn 178 nghìn tỉ đồng năm 2016 lên 380.561 tỉ đồng năm 2024[3]. Những thành tựu đó không chỉ mang ý nghĩa to lớn về kinh tế - xã hội, mà còn là minh chứng sinh động, thuyết phục cho giá trị khoa học bền vững và sức sống thực tiễn của triết học Mác - Lênin ở Việt Nam.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, việc vận dụng triết học Mác - Lênin vào sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay vẫn còn một số hạn chế. Ở một số nơi, việc học tập, quán triệt và vận dụng còn biểu hiện hình thức, chưa thật sự gắn với tổng kết thực tiễn và giải quyết những vấn đề mới nảy sinh. Năng lực cụ thể hóa các nguyên tắc phương pháp luận vào quá trình xây dựng và thực hiện chủ trương, chính sách có mặt còn chậm, chưa theo kịp yêu cầu của phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.
Bên cạnh đó, bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp, khó lường “Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn song cũng đứng trước nhiều trở ngại, khó khăn, thách thức. Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế tiếp tục tiến triển, nhưng cũng đang bị đe dọa bởi sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan, cạnh tranh chiến lược, cạnh tranh kinh tế, chiến tranh thương mại diễn ra gay gắt… Biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh và các vấn đề an ninh phi truyền thống khác, nhất là an ninh mạng, ngày càng tác động mạnh, nhiều mặt, đe dọa nghiêm trọng đến sự phát triển ổn định, bền vững của thế giới, khu vực và đất nước ta”[4]. Trong điều kiện đó, việc bảo vệ, vận dụng và phát triển sáng tạo triết học Mác - Lênin đứng trước yêu cầu ngày càng cao, đòi hỏi phải gắn chặt hơn nữa giữa kiên định nguyên tắc với đổi mới tư duy lý luận và nâng cao năng lực tổng kết thực tiễn.
Để khắc phục những hạn chế nêu trên và tiếp tục phát huy vai trò của triết học Mác - Lênin trong sự nghiệp đổi mới, cần tập trung thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, nâng cao chất lượng nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn và phát triển tư duy lý luận. Cần chú trọng nghiên cứu những vấn đề mới nảy sinh trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và phát triển bền vững. Đây là cơ sở quan trọng để tránh rơi vào giáo điều hoặc kinh nghiệm chủ nghĩa trong quá trình vận dụng.
Hai là, tiếp tục quán triệt và vận dụng đúng đắn các nguyên tắc phương pháp luận của triết học Mác - Lênin. Việc vận dụng phải đặt trên cơ sở bám sát điều kiện lịch sử - cụ thể của Việt Nam, đồng thời bảo đảm các quan điểm khách quan, toàn diện, phát triển, lịch sử - cụ thể và thực tiễn trong xây dựng đường lối, chính sách cũng như trong tổ chức thực hiện.
Ba là, đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục lý luận chính trị. Giáo dục lý luận cần được thực hiện theo hướng thiết thực, hiện đại, gắn với các vấn đề thực tiễn của đời sống xã hội, nâng cao tính thuyết phục và khả năng đối thoại, nhất là đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ. Chỉ khi lý luận gắn bó chặt chẽ với thực tiễn thì mới củng cố được niềm tin và tạo ra sức sống bền vững trong đời sống xã hội.
Bốn là, chủ động đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, đồng thời nâng cao năng lực dự báo chiến lược. Đây là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và nâng cao bản lĩnh lý luận trong quá trình đổi mới, hội nhập quốc tế.
Tóm lại, với bản chất khoa học, cách mạng và nhân văn sâu sắc, triết học Mác - Lênin không chỉ cung cấp thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn, mà còn giữ vai trò nền tảng tư tưởng, định hướng chiến lược cho sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam. để triết học Mác - Lênin tiếp tục phát huy vai trò định hướng đối với sự nghiệp đổi mới, cần kiên định những nguyên tắc cơ bản, đồng thời không ngừng bổ sung, phát triển và cụ thể hóa trong điều kiện thực tiễn mới. Đây chính là yêu cầu có tính nguyên tắc và cũng là điều kiện bảo đảm để Việt Nam tiếp tục vững bước trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, hiện thực hóa mục tiêu xây dựng “vì một nước Việt Nam hoà bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội”[5]./.
ThS. Đàm Thị Toán
Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở
Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở
[1] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb CTQG, H.2011; tr. 69.
[2] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIVI, tập 2, Nxb CTQGST, H. 2026, tr. 236.
[3] Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII (2026), Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng XHCN trong 40 năm qua ở Việt Nam (Mục III). Hà Nội: Nxb. CTQGST.
[4] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập 1, Nxb CTQGST, H. 2021, tr. 30,31.
[5] Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 2, Nxb CTQGST, H. 2026, tr.262.





